Inzichten
Hoe een zorgomgeving invloed heeft op gedrag en welzijn
De ruimte als stille begeleider
Hoe beïnvloedt een zorgomgeving gedrag en welzijn? Lees hoe interieur, prikkelverwerking, licht, kleur en akoestiek bijdragen aan een prettige zorgomgeving.
We denken vaak na over wat mensen nodig hebben van begeleiding, medicatie of behandeling. Maar er is nog iets dat voortdurend invloed heeft, vaak zonder dat we het bewust doorhebben: de omgeving waarin iemand zich bevindt.
Een ruimte kan rust geven of juist onrust veroorzaken. Ze kan uitnodigen tot contact, zelfstandigheid ondersteunen of ervoor zorgen dat iemand zich terugtrekt. Licht, geluid, kleuren, routing en de manier waarop een ruimte is ingericht: alles heeft invloed.
Binnen de pedagogiek wordt daarom gesproken over de omgeving als tweede pedagoog. Een gedachte die misschien vooral bekend is vanuit het onderwijs en de kinderopvang, maar die wat mij betreft net zo relevant is binnen de zorg.
Wat is omgevingspsychologie?
Omgevingspsychologie onderzoekt de invloed van onze omgeving op hoe we ons voelen en wat we doen.
Waarom voel je je in de ene ruimte prettig en in de andere niet? Wat doet veel geluid met je? Waarom kan een onoverzichtelijke ruimte onrust geven? En hoe kan een omgeving juist helpen om rust en overzicht te creëren?
Binnen de zorg is dat een interessant uitgangspunt. Een woonlocatie is immers niet alleen een gebouw. Het is voor bewoners hun thuis, terwijl medewerkers er dagelijks werken en begeleiding bieden.
De inrichting heeft dus invloed op iedereen die van de ruimte gebruikmaakt.
Hoe beïnvloedt de omgeving gedrag?
1. Prikkelverwerking
Onze hersenen verwerken voortdurend informatie uit onze omgeving. Een ruimte met veel harde of juist felle kleuren, drukke patronen, galm en felle verlichting vraagt meer van het brein dan een rustige en overzichtelijke omgeving.
Voor mensen met autisme, een verstandelijke beperking of niet-aangeboren hersenletsel, of PTSS kan overprikkeling leiden tot spanning, vermoeidheid of escalatie.
2. Een gevoel van veiligheid, gebouworiëntatie.
Mensen voelen zich rustiger in een omgeving die overzichtelijk en herkenbaar is.
Gebouworiëntatie gaat over de vraag of iemand begrijpt waar hij of zij is en gemakkelijk de weg kan vinden. Zeker in grotere zorglocaties of gebouwen met veel gangen en vergelijkbare deuren kan dat lastig zijn. Een duidelijke indeling en logische looproutes kunnen helpen bij de oriëntatie, maar ook herkenning doormiddel van kleur(drenching).
Wanneer je begrijpt waar je bent en wat je van een ruimte kunt verwachten, geeft dat rust. Zeker voor mensen die moeite hebben met het verwerken van informatie.
3. Kleur en sfeer
Kleur doet meer dan een ruimte er mooi uit laten zien. Het heeft invloed op hoe we een ruimte ervaren.
Aardetinten kunnen bijvoorbeeld warmte en rust uitstralen. Groen wordt vaak geassocieerd met de natuur en blauw kan een rustige uitstraling hebben. Felle kleuren kunnen juist meer energie en aandacht vragen.
Dat betekent niet dat er één perfecte kleur voor een zorgomgeving bestaat. Het gaat om de combinatie van kleuren, licht, materialen en de manier waarop ze worden toegepast.
4. Licht
Licht heeft invloed op hoe we een ruimte ervaren en gebruiken.
Daglicht speelt een belangrijke rol in ons dag- en nachtritme. Daarnaast is goed kunstlicht belangrijk voor bijvoorbeeld veiligheid, oriëntatie en het uitvoeren van dagelijkse activiteiten.
Een goed lichtplan kijkt daarom niet alleen naar hoeveel licht er nodig is, maar ook naar wat er in een ruimte gebeurt.
5. Akoestiek
Geluid wordt bij het inrichten van een ruimte soms onderschat.
Een galmende woonkamer, harde vloeren of een drukke gang kunnen ervoor zorgen dat een ruimte voortdurend onrustig is. Dat kan vermoeiend zijn, zeker wanneer iemand gevoelig is voor prikkels.
Goede akoestiek kan een groot verschil maken. Soms zit de oplossing in materialen, soms in de indeling van een ruimte. Het doel is niet dat het overal stil moet zijn, maar dat geluid niet onnodig voor onrust zorgt.
6. Biophilic design: de verbinding met natuur
Biophilic design is een ontwerpbenadering waarbij natuur bewust wordt meegenomen in een gebouw of interieur. Denk aan planten, hout, natuurlijke materialen, organische vormen, daglicht en uitzicht op groen.
In een zorgomgeving kan dit helpen om een ruimte minder kaal of institutioneel te laten aanvoelen. Zeker op plekken waar mensen veel tijd binnen doorbrengen, is het interessant om na te denken over hoe je de verbinding met buiten en natuur kunt versterken.
Daarom begin ik bij een zorginterieur niet met de vraag: welke kleur past hier mooi?
Ik wil eerst begrijpen wie er dagelijks leven, werken of verblijven. Wat hebben zij nodig? Waar ontstaat spanning? Waar is rust nodig? Hoe beweegt iemand door een gebouw? Welke momenten vinden hier plaats?
Pas wanneer je begrijpt wat er in een ruimte gebeurt, kun je nadenken over hoe die ruimte daaraan kan bijdragen.
Werk je aan een nieuwe zorglocatie?
Of wil je opnieuw kijken naar hoe jullie huidige omgeving werkt voor bewoners, cliënten en medewerkers?
Ik denk graag mee vanuit de combinatie van zorg, gedrag en interieurontwerp.
Bronnen en verder lezen